با افزایش فشار بر منابع طبیعی و وابستگی ایران به واردات ذرت و سویا، توجه به منابع جایگزین پروتئین اهمیت بیشتری یافته است. مگس سرباز سیاه، حشرهای مفید با توانایی تبدیل پسماند به پروتئین، میتواند بخشی از راهحل امنیت غذایی ایران و جهان باشد؛ بهویژه در خوراک طیور و آبزیان.
بحران امنیت غذایی در جهان و ایران، ناشی از رشد جمعیت و محدودیت منابع آبی و خاکی، ضرورت یافتن راهکارهای نوین برای تأمین پروتئین را بیش از پیش آشکار کرده است. حشرات بهعنوان منبعی پایدار و غنی از پروتئین، با چرخه زیست کوتاه و نیاز اندک به آب و زمین، در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفتهاند.
توید پروتئین بالا از مگس سرباز سیاه
یکی از گونههای برجسته در این حوزه، مگس سرباز سیاه است. لاروهای این حشره توانایی بالایی در تجزیه ضایعات غذایی و کشاورزی دارند و زیستتودهای سرشار از پروتئین (حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد) و چربیهای مفید (حدود ۳۰ درصد) تولید میکنند. این ویژگیها آن را به گزینهای مناسب برای خوراک طیور و آبزیان بدل کرده است. چرخه زندگی کوتاه (حدود ۴۰ روز)، مقاومت بالا در برابر شرایط محیطی، و بیخطر بودن برای انسان و دام از دیگر خصوصیات این گونه است.
بر اساس آمار منتشرشده از سوی اتحادیه وارد کنندگان نهاده های دام و طیور ایران، مجموع واردات نهادههای دامی (ذرت، جو، دانه و کنجاله سویا) در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ به بیش از ۷ میلیون و ۶۵۴ هزار تن رسیده است. این سطح واردات همچنان نشاندهنده اتکای سنگین کشور به منابع خارجی برای تأمین خوراک است و بخش عمده آن به مصرف زنجیرههای پرورش طیور و آبزیان اختصاص مییابد.
بهاستناد تحلیلهای منتشرشده در رسانههای تخصصی و گزارشهای حوزه کشاورزی و محیطزیست، پرورش مگس سرباز سیاه در ایران علاوه بر ظرفیت علمی، میتواند بهعنوان راهکاری عملی برای مدیریت پسماندهای شهری و روستایی مطرح شود. این حشره با تبدیل ضایعات غذایی به پروتئین و روغن، امکان تولید نهاده جایگزین برای خوراک طیور و آبزیان را فراهم میکند. ارزیابیهای کارشناسی حوزه تغذیه و شیلات تأکید میکنند که استفاده از پروتئین حاصل از لارو مگس سرباز سیاه، با جایگزینی جزئی در جیرهها، میتواند وابستگی به واردات کنجالهها و دانههای پروتئینی را کاهش دهد، بدون آنکه کیفیت تغذیهای گونههای پرورشی افت کند.
در سطح جهانی نیز روند مشابهی در جریان است. در چند سال اخیر، استفاده از پروتئین حشرات در خوراک آبزیان و طیور در برخی کشورها مجاز شده و شرکتهای بزرگ خوراک، سهم مشخصی از آرد لارو و روغن آن را در ترکیب جیرهها میگنجانند. پیشبینیها از رشد بازار جهانی پروتئین حشرات تا پایان دهه جاری خبر میدهد؛ روندی که نشان میدهد ایران با ورود جدی به این عرصه میتواند همگام با تحولات جهانی حرکت کند و جایگاه منطقهای خود را ارتقا دهد.
مگس سرباز سیاه در دنیا
بر اساس دادههای تحلیلی منتشرشده در پایگاه lenz.org ، فعالیتهای پژوهشی و مقالات علمی مرتبط با مگس سرباز سیاه طی دهه گذشته در سراسر جهان رشد چشمگیری داشته است. همانگونه که در نقشه زیر مشاهده میشود، بیشترین حجم مطالعات و نوآوریها در این زمینه مربوط به کشورهای چین، ایالات متحده، و برخی کشورهای اروپایی است که بهطور فعال بر بهکارگیری این حشره در تولید پروتئین و بازیافت پسماند تمرکز دارند. این روند نشان میدهد که ایران نیز میتواند با سرمایهگذاری پژوهشی و صنعتی در این حوزه، جایگاه خود را در زنجیره جهانی نوآوریهای زیستپایدار تقویت کند.
پرورش مگس سرباز سیاه در ایران، یک راهکار همزمان اقتصادی و زیستمحیطی است: کاهش وابستگی به واردات نهادهها، فعالسازی چرخه ارزش از پسماند، و تقویت تابآوری امنیت غذایی. با توجه به سطح فعلی واردات و تجربههای جهانی، سرمایهگذاری در این حوزه یک ضرورت ملی است؛ بهویژه برای خوراک طیور و آبزیان که بیشترین سهم مصرف نهادهها را دارند.
به قلم: مهدیه درویش غلامی-سجاد خواجه صالحانی
