شروع پروژه
یکی از پروژه های مطالعاتی که در سال 1404 توسط کارگروه دام، طیور و آبزیان خوان انجام شد، بررسی خودکفایی در زنجیره تامین آبزیان آب شیرین بود. در این پژوهش، قبل از هر چیز لازم بود یک قدم به عقب برگردیم و از خودمان بپرسیم وقتی از «آبزیان» صحبت میکنیم، دقیقاً از چه چیزی حرف میزنیم و چرا باید به آن توجه شود. مسئله فقط یک محصول غذایی یا یک زیربخش کشاورزی نبود؛ آبزیان نقطه تلاقی تغذیه، سلامت، تولید، صنعت و سیاستگذاریاند. به همین دلیل، مقدمه این مسیر بیش از آنکه آماری باشد، تلاشی بود برای روشنکردن جایگاه واقعی آبزیان در ذهن مخاطب؛ اینکه چرا این حوزه شایسته نگاه دقیقتر و جدیتر است. از منظر مواد غذایی، «آبزی» یک کلیدواژه است. نه فقط بهعنوان منبع پروتئین، بلکه بهعنوان مجموعهای از ریزمغذیها، اسیدهای چرب ضروری و ترکیباتی که مستقیماً با سلامت جامعه در ارتباطاند. در جهانی که الگوی مصرف غذا بهسمت کیفیت، سلامت و پیشگیری از بیماریها حرکت کرده، آبزیان جایگاهی دارند که با بسیاری از منابع پروتئینی دیگر قابل مقایسه نیست. همین ویژگی باعث شده است که در ادبیات تغذیهای و سیاستهای غذایی، آبزیان بهتدریج از یک «گزینه مصرفی» به یک «ضرورت تغذیهای» تبدیل شوند.
جایگاه آبزیان در کشاورزی
در ادامه این نگاه، لازم بود آبزیان را در بستر بزرگتر کشاورزی ببینیم. برخلاف تصور رایج، محصولات شیلاتی تنها یک شاخه فرعی در کنار زراعت و دامپروری نیستند. آبزیان بخشی از تولیدات کشاورزیاند که منطق متفاوتی دارند؛ هم از نظر مصرف منابع، هم از نظر بهرهوری، و هم از نظر اثرگذاری بر امنیت غذایی. در شرایط محدودیت آب، تغییرات اقلیمی و فشار بر منابع خاک، آبزیپروری میتواند نقش متفاوت و گاه مکملی نسبت به سایر زیربخشهای کشاورزی ایفا کند. همین تفاوت است که جایگاه آبزیان را در میان محصولات کشاورزی خاص و قابلتأمل میکند.
اما اهمیت آبزیان به حوزه غذا و کشاورزی محدود نمیشود. وقتی از منظر صنعتی به موضوع نگاه میکنیم، با زنجیرهای مواجه میشویم که از تولید خوراک و نهادهها شروع میشود و تا فرآوری، بستهبندی، حملونقل، صادرات و حتی صنایع وابسته پیش میرود. صنعت آبزیان فقط به پرورش یا صید ختم نمیشود؛ مجموعهای از فعالیتهای صنعتی، فناورانه و خدماتی در اطراف آن شکل میگیرد که میتواند اشتغالزا، ارزشآفرین و پیشران توسعه منطقهای باشد. همین ویژگی است که آبزیان را از یک فعالیت صرفاً تولیدی، به یک حوزه صنعتی با ظرفیتهای گسترده تبدیل میکند.
جایگاه آبزیان در سیاست کشور
با چنین ابعادی، طبیعی است که آبزیان در سطح کلان هم مورد توجه قرار بگیرند. بررسی اسناد بالادستی نشان میدهد که این حوزه در چارچوبهایی مانند امنیت غذایی، اقتصاد مقاومتی، توسعه پایدار و افزایش بهرهوری منابع، جایگاه مشخصی پیدا کرده است. هرچند نحوه تحقق این اهداف و فاصله میان سند و عمل، خود موضوعی جداگانه است، اما نفسِ حضور آبزیان در این اسناد نشان میدهد که این بخش در نگاه سیاستگذار، فقط یک فعالیت حاشیهای نیست، بلکه بخشی از تصویر کلان توسعه کشور به حساب میآید.
این مسیر، تلاشی است برای باز کردن آرام و تدریجی این نگاه؛ نگاهی که آبزیان را نه صرفاً بهعنوان «ماهی روی سفره»، بلکه بهعنوان یک عنصر کلیدی در نظام غذایی، کشاورزی، صنعتی و سیاستگذاری کشور میبیند. ادامه این روایت، قدمبهقدم به لایههای عمیقتر این موضوع وارد میشود.
