+ کشاورزی ایران در بسیاری از مناطق، خردمقیاس و کوچک است؛ زمینها قطعهقطعهاند، بهرهبرداران سرمایه محدودی دارند و همین مسئله باعث شده نفوذ فناوری پایین بماند، بهرهوری کاهش پیدا کند و اتصال کشاورزان به بازار ضعیف باشد. در این گفتوگو میخواهیم به همین مسئله بپردازیم.
برای شروع، کشاورزی خردمقیاس دقیقاً یعنی چه؟ این مفهوم در دنیا و در ایران چطور تعریف میشود؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): کشاورزی خردمقیاس در دنیا تعریف واحدی ندارد. در برخی کشورها معیار اصلی، اندازه زمین است؛ در برخی دیگر میزان درآمد، نوع تولید، خانوادگی بودن نیروی کار یا میزان ارتباط با بازار ملاک قرار میگیرد.
در ایران وقتی از کشاورزی خردمقیاس صحبت میکنیم، بیشتر منظورمان واحدهای کوچک بهرهبرداری است؛ کشاورزانی که زمین، سرمایه و تجهیزات محدودی دارند و معمولاً تولیدشان خانوادگی یا محلی است. بخش قابل توجهی از کشاورزی ایران همین ویژگی را دارد.
البته این بحث فقط محدود به روستا نیست. ذیل کشاورزی خردمقیاس، کشاورزی شهری را هم داریم؛ مثل باغچههای خانگی، کشت در حیاط و پشتبام، گلخانههای کوچک و تولیدات محلی در حاشیه شهرها.
ما در مرکز «خوان» طی دو سال گذشته مطالعات تطبیقی متعددی درباره تجربه کشورهایی مانند روسیه، هند، چین، آمریکا، ژاپن و برخی کشورهای اروپایی انجام دادهایم تا ببینیم این نوع کشاورزی چگونه میتواند به امنیت غذایی، اشتغال و تابآوری کشور کمک کند.
+ در میان کشورهایی که اشاره کردید، روسیه خیلی مورد توجه قرار گرفته است. چرا تجربه روسیه برای ما مهم است؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): روسیه از این جهت تجربه مهمی است که با وجود وسعت زیاد و وجود ساختارهای بزرگ کشاورزی، کشاورزی خرد و خانوادگی در آن نقش جدی داشته است.
در روسیه سنتی به نام «داچا» وجود دارد؛ یعنی زمینها یا خانههای کوچک حومهای که خانوادهها در آن سبزی، سیبزمینی، میوه و محصولات غذایی تولید میکردند. این موضوع در زمانهای بحران، از یک فعالیت حاشیهای به یک پشتوانه واقعی برای تأمین غذا تبدیل شد.
در دوره شوروی، در جنگ جهانی دوم و بهویژه در محاصره لنینگراد، کشتهای شهری و باغچههای کوچک برای مردم اهمیت حیاتی داشتند. بعد از فروپاشی شوروی هم، وقتی اقتصاد روسیه با بحران جدی مواجه شد، همین زمینهای کوچک به کمک خانوارها آمدند.
امروز هم بخش قابل توجهی از برخی محصولات مانند سیبزمینی، سبزیجات و بخشی از فرآوردههای دامی در روسیه از واحدهای خرد و خانوادگی تأمین میشود. این تجربه نشان میدهد کشاورزی خردمقیاس فقط یک مدل سنتی نیست؛ بلکه میتواند در شرایط بحران، به عنوان پشتوانه امنیت غذایی عمل کند.
+ این نوع کشاورزی چگونه میتواند به خودکفایی و اشتغال کمک کند؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): کشاورزی خردمقیاس چند کارکرد مهم دارد. نخست اینکه خانوار میتواند بخشی از نیاز غذایی خود را تأمین کند؛ مثلاً سبزی، صیفی، تخممرغ، مرغ یا بخشی از لبنیات. همین مسئله فشار بر بازار عمومی را کاهش میدهد.
دوم اینکه مازاد تولید خانوارها میتواند وارد بازار محلی شود و بخشی از نیاز روستا، شهر کوچک یا محله را تأمین کند.
سوم، این نوع کشاورزی اشتغالزاست. کشاورزی خرد به ازای هر واحد سطح، نیروی کار بیشتری درگیر میکند و برای روستاها، حاشیه شهرها، زنان، جوانان و خانوارهای کمدرآمد ظرفیت قابل توجهی دارد.
البته کشاورز خرد نباید تنها بماند. اگر آموزش، حمایت مالی خرد، تأمین نهاده، شبکهسازی و اتصال به بازار وجود داشته باشد، این ظرفیت میتواند به یک بخش اثرگذار در اقتصاد کشاورزی کشور تبدیل شود.
+ امروز کشور در شرایط جنگی و با فشارها و اختلالهایی در زنجیره تأمین روبهروست. در چنین شرایطی کشاورزی خردمقیاس چه نقشی میتواند داشته باشد؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): در شرایط جنگ، غذا مستقیماً به مسئله امنیت ملی تبدیل میشود. وقتی کشور با محدودیت واردات، افزایش هزینه نهادهها، اختلال در حملونقل یا فشارهای خارجی روبهرو میشود، نمیتوان فقط به زنجیرههای بزرگ و متمرکز تکیه کرد.
اینجا ظرفیت مردمی اهمیت پیدا میکند. مردم نباید صرفاً مصرفکننده غذا باشند؛ آنها میتوانند بخشی از شبکه تولید و پشتیبانی غذایی کشور باشند.
کشاورزی خرد، کشاورزی شهری، باغچههای خانگی، گلخانههای کوچک، تولید محلی سبزی و صیفی، مرغ و تخممرغ، همه اینها اگر در مقیاس گسترده فعال شوند، در مجموع ظرفیت بزرگی ایجاد میکنند.
تجربه تاریخی هم همین را نشان میدهد. در بسیاری از جنگها و بحرانها، تولیدات کوچک و مردمی توانستهاند بخشی از فشار را از روی نظام تأمین غذا بردارند. بنابراین کشاورزی خردمقیاس فقط یک بحث تولیدی نیست؛ بخشی از تابآوری اجتماعی کشور است.
+ برای تقویت کشاورزی خردمقیاس و کشاورزی شهری چه اقدامهایی باید انجام شود؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): چند اقدام ضروری است. اول باید ظرفیتهای خرد شناسایی شوند؛ یعنی بدانیم در روستاها، حاشیه شهرها و حتی محلات شهری چه امکانهایی برای تولید کوچک وجود دارد.
دوم، آموزش کاربردی است. بسیاری از مردم علاقه دارند تولید کنند، اما به آموزش ساده و عملی نیاز دارند؛ از کشت سبزی و صیفی گرفته تا مدیریت آب، استفاده از بذر مناسب و تولید کمهزینه.
سوم، تأمین نهادههای کوچکمقیاس است؛ مثل بذر، نشا، کود، ابزارهای ساده، تجهیزات گلخانهای کوچک و بستههای تولید خانگی.
چهارم، شبکهسازی محلی اهمیت دارد. کشاورز خرد اگر تنها باشد، ضعیف است؛ اما اگر در قالب تعاونی، گروههای محلی، بازارچهها، دهیاریها، مساجد یا شبکههای مردمی سازماندهی شود، قدرت پیدا میکند.
پنجم، باید بازارچههای محلی و مسیرهای کوتاه توزیع شکل بگیرد تا محصول خرد بتواند سریعتر و ارزانتر به دست مصرفکننده برسد.
در شرایط فعلی، دولت باید تسهیلگر باشد، اما محور اصلی باید مردم باشند. فعال کردن ظرفیت مردمی در تولید غذا، یکی از مهمترین راههای افزایش تابآوری کشور است.
+ پس میتوان گفت کشاورزی خردمقیاس فقط یک مدل تولید غذا نیست، بلکه یک ابزار اجتماعی برای تابآوری کشور است؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): دقیقاً. اگر کشاورزی خردمقیاس را فقط چند قطعه زمین کوچک ببینیم، اهمیت آن را دستکم گرفتهایم. این مدل یعنی توزیع توان تولید در میان مردم.
وقتی میلیونها خانوار حتی مقدار محدودی تولید کنند، در مجموع یک شبکه پراکنده اما مؤثر شکل میگیرد؛ شبکهای که در شرایط عادی به اقتصاد محلی کمک میکند و در شرایط بحران، میتواند بخشی از نیاز غذایی کشور را پوشش دهد.
از این زاویه، کشاورزی خردمقیاس به امنیت غذایی، اشتغال، عدالت منطقهای، کاهش وابستگی و افزایش تابآوری اجتماعی مربوط است.
+ جمعبندی شما از این بحث چیست؟
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): کشاورزی خردمقیاس یک مدل قدیمی و منسوخ نیست؛ بلکه در شرایط امروز میتواند یک راهبرد هوشمند برای امنیت غذایی و تابآوری ملی باشد.
در ایران این ظرفیت از قبل وجود داشته، اما کمتر ساماندهی و حمایت شده است. تجربه کشورهایی مانند روسیه، هند، چین، ژاپن، آمریکا و برخی کشورهای اروپایی نشان میدهد که حتی کشورهایی با کشاورزی صنعتی هم از ظرفیت کشاورزی خرد، خانوادگی و شهری غافل نشدهاند.
با توجه به شرایط جنگی و فشارهایی که کشور با آن روبهروست، باید ظرفیت مردمی را جدی گرفت. مردم میتوانند بخشی از پاسخ کشور به بحران باشند. سرمایهگذاری روی کشاورز خرد، کشاورزی شهری و شبکههای مردمی تولید غذا، در واقع سرمایهگذاری روی امنیت ملی است.
البته این موضوع بسیار مهمتر از آن است که در یک گفتوگو تمام شود. به نظر میرسد لازم است در مصاحبهای جداگانه، به طور خاص درباره نقش مردم و ظرفیتهای مردمی در امنیت غذایی و شرایط جنگ صحبت کنیم.
+ خیلی ممنون از توضیحات شما.
محمدآجرلو(پژوهشگر خوان): من هم سپاسگزارم. امیدوارم این موضوع بیشتر مورد توجه سیاستگذاران، رسانهها و خود مردم قرار بگیرد.
